Książka to nie tylko luźny zbiór kartek o pewnej treści. Tak samo, jak e-book nie jest jedynie plikiem pełnym literek, układających się w logiczną całość. Każda książka oraz każdy e-book muszą zawierać pewne elementy, które razem stworzą pełnowartościowy utwór. Poznanie tych części składowych jest niezbędne, jeśli chcesz profesjonalnie i samodzielnie wydać książkę lub ebooka, które w gruncie rzeczy niewiele się różnią zawartością. Łączą one bowiem podobne elementy składowe, takie jak:

  • oprawa/okładka,
  • strona tytułowa,
  • strona redakcyjna,
  • spis treści,
  • treść,
  • przypisy końcowe,
  • bibliografia,
  • indeks.

Dodatkowo, w przypadku self-publishingu, coraz częściej dochodzi element tak zwanej „strony społecznościowej”. Zarówno ten komponent, jak i  wcześniej wymienione elementy omówię w dalszej części artykułu.

1. Oprawa i okładka

Wbrew pozorom oprawa i okładka to nie to samo. Najprościej mówiąc, oprawa to sposób oprawienia książki. Może być miękka (paperback) lub twarda (hardcover), ze skrzydełkami (to te zagięte części oprawy) lub z obwolutą (luźna kartka błyszczącego papieru założona zazwyczaj na twardą oprawę). Dziś najczęściej spotykamy oprawy miękkie, z nieco sztywniejszego, ale wciąż łatwo wyginającego się kartonu.

Okładka zaś to wygląd oprawy, można by powiedzieć – nadruk, ilustracja, elementy graficzne, które składają się na zewnętrzny wygląd książki. Okładka składa się ze stron przedniej i tylnej oraz grzbietu. Między tymi trzema elementami znajdują się linie bigowania – czyli linie zgięcia, dwie do wewnątrz i dwie na zewnątrz. Tłoczy je odpowiednia maszyna drukarska po to, by ułatwiały otwieranie książki.

Projektując okładkę dla edycji drukowanej, musimy brać pod uwagę takie elementy, jak rodzaj oprawy, objętość książki i rodzaj papieru. Oprawy mają różne wymiary, a każdy papier (na przykład offsettowy, kredowy) ma swoją charakterystyczną grubość. Mnoży się ten wymiar przez ilość stron, w ten sposób wyliczając szerokość grzbietu. Łącząc zaś te wszystkie elementy, kalkulujemy wymiary oprawy, na którą następnie projektujemy okładkę. Przygotowaną w ten sposób całość  przesyłamy do drukarni.

W przypadku e-booków jest łatwiej, bowiem zazwyczaj projektujemy tylko przednią część okładki formatu A4 i mamy gotowy projekt.

Typowe części składowe okładki to:

  • Strona przednia – imię i nazwisko autora, tytuł i podtytuł książki, nazwa i logo wydawnictwa. Czasem można dopisać stosowne zdanie z recenzji z „New York Timesa” 🙂
  • Strona tylna – krótki opis książki, informacje o autorze, dane wydawnictwa, kod kreskowy wraz z numerem ISBN, adresy stron WWW czy sugerowana cena książki.
  • Grzbiet – nazwa i logo wydawnictwa, imię i nazwisko autora oraz tytuł książki.

Projektując okładkę, umieść wyszczególnione elementy w stosownych miejscach. Pamiętaj też, że w przypadku edycji drukowanej musisz uwzględnić linie cięcia i spadu. Linie spadu określają, w wielkim skrócie, tę część okładki, gdzie nie wolno umieszczać tekstu bądź ilustracji, bowiem zostaną one ścięte przez maszynę drukarską. Na pewno bezpieczniej jest przy tworzeniu edycji e-bookowej, bowiem takiej okładki nikt nie ścina 🙂

2. Strona tytułowa

Weź teraz do ręki jakąkolwiek książkę ze swojego księgozbioru. Otwórz przednią stronę okładki. Zobaczysz zapewne pustą stronę. Może mieć ona dwojaki charakter.

  1. W twardych oprawach jest ona elementem mocującym, w miękkich zaś tej strony raczej się nie spotyka.
  2. Kolejna strona w twardej oprawie będzie również pusta, w miękkiej z kolei jest pierwszą pustą stroną. Następna także będzie pusta. Czasem ta strona może zawierać tytuł książki.

Gdy i tę stronę przełożysz, natrafisz na stronę tytułową. To zazwyczaj trzecia strona książki, licząc od początku. Zawiera ona imię i nazwisko autora, pełny tytuł oraz podtytuł, jak również dane wydawnictwa: nazwę, miejsce i datę wydania. Czasem także dane tłumacza.

To bardzo ważna strona! Jest ona wykorzystywana przez pracowników bibliotek, jak również księgarzy do tworzenia opisu bibliograficznego książki. To właśnie na bazie tej strony tworzy się podstawowy opis bibliograficzny, który najczęściej widzisz w kartach lub bazach danych biblioteki, lub w bibliografii na końcu książek.

Projektując stronę tytułową, uwzględnij więc wszystkie te elementy:

  1. Imię i nazwisko autora lub wszystkich autorów.
  2. Pełny tytuł i pełny podtytuł.
  3. Dane tłumacza, jeśli takowy jest.
  4. Miejsce i datę wydania książki, np. Białystok 2014.
  5. Pełną nazwę wydawnictwa.

Możesz również w tym miejscu zamieścić logo wydawnictwa. Dodam jedynie, że z uwagi na tradycję w wersji e-bookowej także dodaje się stronę tytułową.

3. Strona redakcyjna

Przewróć stronę tytułową i Twoim oczom ukaże się czwarta strona książki. To tzw. strona redakcyjna. Zawiera ona wszystkie dane książki, które mogą być potrzebne do przygotowania pełnego opisu bibliograficznego w bibliotekach czy bazach danych wszelkiej maści. Wymienia ona również osoby odpowiedzialne za wydanie książki. Strona redakcyjna, którą powinieneś przygotować zarówno dla edycji drukowanej, jak i e-bookowej, powinna zawierać:

  1. Tytuł oryginału, jeśli książka jest tłumaczona.
  2. Imię i nazwisko redaktora książki, osobę odpowiedzialną za projekt okładki, za skład, za korektę, jak również imię oraz nazwisko tłumacza, jeśli takowy istnieje.
  3. Informacje o źródłach zdjęć wykorzystanych w publikacji, jeśli nie zostały stworzone bezpośrednio na potrzeby książki, tylko na zlecenie (pamiętaj, że wykonawca zdjęć musi wyrazić zgodę na umieszczenie zdjęć w książce!), lub też powinieneś umieścić źródła ilustracji i zdjęć udostępnionych na darmowych licencjach.
  4. Informacje o prawach autorskich i tak zwanym „copyright” wraz z datą przyznania praw i imieniem oraz nazwiskiem posiadacza praw.
  5. Informację o wydaniu, na przykład „Wydanie I”, „Wydanie I – poprawione” czy „Wydanie II”, i tak dalej.
  6. Pełne dane wydawnictwa: nazwa, adres, dane kontaktowe.
  7. Informacje o drukarni, która książkę wydrukowała i oprawiła.
  8. I, rzecz jasna, numer lub numery ISBN. Czasem umieszcza się obydwa numery ISBN oraz eISBN, by pomóc czytelnikom zidentyfikować publikację. Osoba wykonująca opis bibliograficzny zorientuje się, który ISBN przyznany został edycji drukowanej, a który edycji e-bookowej.

Możesz także na stronie redakcyjnej umieścić linki do wydawnictwa czy sklepu internetowego, gdzie Twoje książki można zamawiać. Taką praktykę stosuje Pogotowie Wydawnicze, którew ten sposóbpoleca i sygnuje wydane w nim książki.

Za stroną redakcyjną, a przed spisem treści, umieszcza się dedykację. Jest to najczęstsza praktyka, choć będzie błędem, gdy dedykację dodasz po spisie treści.

4. Spis treści

Kolejnym elementem jest spis treści, czyli spis wszystkich głównych rozdziałów i podrozdziałów książki, wraz z numerami stron, na których danego rozdziału powinniśmy szukać. W przypadku e-booków spis treści często umieszcza się na końcu pracy.

Co więcej, w przypadku e-booków spis treści jest podlinkowany, czyli aktywny. Klikając w tytuły rozdziałów, możemy od razu przejść do czytania ich zawartości. Działa to również w plikach PDF, jak i w e-bookach formatu EPUB lub MOBI. Znacznie ułatwia to nawigację po książce, toteż gdy samodzielnie konwertujesz e-booka, naucz się, jak budować aktywne spisy treści.

5. Treść

W końcu docieramy do elementu najważniejszego, czyli do treści – zapisu słów, nierzadko przedstawionego za pomocą ilustracji. To jest trzon Twojej publikacji, który samodzielnie stworzysz, w całości decydując o jego zawartości. Jednakże warto pamiętać, że także i tutaj obowiązują pewne zasady.

  • Pamiętaj o białej przestrzeni – w edycjach drukowanych tyczy się to odpowiedniego składu i umieszczania pustych stron tam, gdzie się zwyczajowo przyjęło, zaś w edycjach e-bookowych trzeba pamiętać o dzieleniu tekstu za pomocą „breakline”, czyli linii podziału, które ułatwiają później czytnikowi e-booków wyświetlanie treści.
  • Puste strony w edycji drukowanej nie powinny zawierać numeracji stron (paginacji) –Tak samo nagłówków z nazwą rozdziału czy imieniem autora.
  • Edycja drukowana nie musi mieć paginy żywej, ale powinna mieć przynajmniej numerowane strony 🙂
  • Nie zapomnij podzielić treści na akapity, zastosować odpowiednie wcięcia w pierwszym wersie, a całości justować, czyli wyrównać do lewej i prawej.

Istnieją również pewne błędy typograficzne, których należy unikać przy profesjonalnie wydanych książkach. Należą do nich:

  • Wdowa – to samotne słowo w ostatnim wierszu akapitu.
  • Szewc – to samotny wiersz na dole strony.
  • Bękart – to samotny wiersz na górze strony.
  • Sierota – pojedyncza litera na końcu wersu – wszelkie i, o, a, z itd. przenosi się do kolejnego wiersza.

Self-publisherzy rzadko zwracają uwagę na tego typu rzeczy. Przyznam się bez bicia, że kilka razy też mi się o tych elementach zapomniało 🙂 Warto podkreślić, że zwykłe edytory tekstu, które służą self-publisherom do składu, nie zawsze pozwalają na uniknięcie wdów, szewców czy bękartów. Jako self-publisher, staraj się jednak pamiętać o zachowaniu poprawności typograficznej.

Takie błędy można rozgrzeszyć w ebookach, ale nie powinny się pojawiać w wersjach drukowanych czy w e-bookach formatu PDF. W formatach EPUB czy MOBI to głównie czytnik elektroniczny e-booka decyduje o przenoszeniu literek czy wierszy. Mogą więc tworzyć błędy typograficzne, na które nie mamy zbytnio wpływu, dlatego aż tak się tym nie przejmujmy.

Kolejne elementy, które omówię, mogą występować w książce w różnej kolejności. Są to  przypisy, bibliografia oraz indeks.

6. Przypisy końcowe

W niektórych książkach, zależnie od szerokości geograficznej czy też od widzimisię autora lub wydawnictwa, przypisy umieszcza się nie na danej stronie z treścią, do której przypis się odwołuje, ale na końcu książki. Nie jest to wygodne rozwiązanie, bowiem wymusza to na czytelniku ciągłe skakanie od rozdziału do końca treści i z powrotem. Z drugiej jednak strony, takie rozwiązanie nie zaburza proporcji tekstu w przypadku rozbudowanych przypisów.

Jedynie w pracach zbiorowych lub kolekcjach esejów przypisy stosuje się na końcach rozdziałów.

W e-bookach z kolei nie ma określonych reguł. Czasem przypisy zamieszcza się na końcu rozdziałów, innym razem na końcu strony, pamiętając jednak, by odnośniki do przypisu i z powrotem były aktywne, to znaczy takie, w które można kliknąć, by nawigować bez problemu w jedną i drugą stronę w czasie czytania e-booka. Trzeba to uwzględnić, gdy wykonujemy konwersję e-booka.

7. Bibliografia

Za przypisami zwykle odnajdujemy bibliografię, czyli spis wszystkich książek, artykułów i innych materiałów, które posłużyły do napisania nowej książki. O bibliografii trzeba pamiętać zwłaszcza w literaturze faktu czy poradnikach, bowiem tego typu książki zawsze piszemy w oparciu o źródła.

Bibliografię nie zawsze się numeruje. Czasem umieszcza się rozległe myślniki, a jeszcze częściej tytuły książek zapisuje kursywą, czyli tekstem pochylonym. By poprawnie napisać bibliografię, skorzystaj z wyszukiwarki internetowej i poczytaj o zasadach pisania danych bibliograficznych.  Okazuje się bowiem to wcale nie takie łatwe.

8. Indeks

Często w książkach naukowych spotykamy się z indeksem, czyli zbiorem haseł przedmiotowych, które pojawiły się w książce, wraz z numerami stron, na których hasła te zostały omówione. Możesz go również umieścić w swojej książce czy e-booku (choć do dziś nie odkryłem dobrego sposobu, by tego typu indeks zrobić aktywnym, czyli umożliwiającym nawigację 😉

9. Strona społecznościowa

To element, który coraz częściej spotyka się w samodzielnie wydawanych książkach. To strona, która ma zachęcić czytelników do dzielenia się informacją o książce w serwisach społecznościowych czy publikowania recenzji w e-sklepach lub serwisach typu LubimyCzytać.pl. Umieszcza się na niej podziękowania za lekturę i linki do e-księgarni lub serwisów społecznościowych z recenzjami i prosi się czytelników o aktywność promocyjną w tych serwisach, jeśli książka faktycznie się podobała.

Polecam zamieszczenie strony społecznościowej we własnej pracy!

Przy niej, albo jeszcze przed bibliografią, a czasem nawet na skrzydełku w odpowiedniej oprawie, umieszcza się bardziej rozbudowane informacje o autorze lub autorach książki i ich dorobku autorskim. To również możesz w swojej publikacji uwzględnić.

Podsumowanie

Pokrótce omówiłem części składowe książki, małej lub dużej, wspólne również dla większości e-booków. Jeśli chcesz, by Twoja praca była profesjonalna, powinieneś wszystkie te elementy, choć czasem bez bibliografii lub indeksu (dotyczy beletrystyki), w niej umieścić. A jeśli sam sobie z tym nie radzisz, skorzystaj z Pogotowia Wydawniczego, gdzie eksperci zajmą się wszystkim z największą dbałością i rzetelnością:)